Forn kirkjustaður og aldagömul byggð í Súgandafirði.
Í Staðardal mætast kirkjusaga, búsetusaga og sjósókn. Þar standa enn minjar um samfélag sem mótaði Súgandafjörð löngu áður en þéttbýlið reis á Suðureyri.
STAÐARDALUR · BYGGÐ · KIRKJUSAGA
Dalurinn þar sem saga Súgandafjarðar nær langt aftur í aldir
Staðardalur gengur inn úr norðanverðum Súgandafirði. Þar voru um aldir bæir, kirkjustaður og prestssetur, og í landslaginu má enn lesa langa sögu byggðar, samgangna og sjósóknar.
um 1200Staðarkirkju fyrst getið
1324elsti varðveitti máldaginn
1886núverandi kirkja reist
STAÐUR
Forn kirkjustaður
Staður er forn kirkjustaður í Staðardal. Í varðveittum heimildum er kirkju á Stað getið í kirknatali Páls biskups Jónssonar frá því um 1200. Það sýnir að kirkja var risin þar eigi síðar en undir lok 12. aldar.
Elsti varðveitti máldagi Staðarkirkju er talinn vera frá um 1324. Þar kemur fram að kirkjan var helguð Maríu mey og skráðar eru eignir hennar og réttindi. Heimildin gefur dýrmæta innsýn í landnýtingu og samfélag í firðinum á miðöldum.
StaðarkirkjaMynd af kirkjunni / Staðardal verður sett hér inn úr staðfestu myndasafni.
Núverandi kirkja á Stað var reist árið 1886.
KIRKJURNAR Í DALNUM
Ný kirkja á nýjum stað árið 1886
Timburkirkjan sem stendur á Stað í dag var reist árið 1886. Eldri kirkjur stóðu sunnar í dalnum og voru torfkirkjur. Kirkjan frá 1886 var byggð um 70–80 metrum norðar en eldri kirkjustæðin.
Nýr kirkjugarður var tekinn í notkun árið 1900. Í heimildum frá lokum 20. aldar kemur fram að enn hafi mátt greina gamla kirkjugarðinn og tóft kirkjunnar sem þar stóð áður.
Frá fornu fari voru fjórar bújarðir í Staðardal: Staður, Bær, Fremri-Vatnadalur og Neðri-Vatnadalur. Vegalengdir milli bæjanna voru stuttar og dalurinn myndaði þétt samfélag miðað við byggðina í firðinum.
Bæjar er getið í máldaga Maríukirkjunnar á Stað frá um 1324. Þar segir að kirkjan eigi naustgjörð við árós í Bæjarlandi. Langá, einnig nefnd Staðará, skipti löndum Staðar og Bæjar.
STAÐARDALURFjórar fornar bújarðir
Staður · Bær · Fremri-Vatnadalur · Neðri-Vatnadalur
LEIÐIRNAR
Gömul þjóðleið yfir Klofningsheiði
Úr Staðardal lá gömul þjóðleið yfir Klofningsheiði til Önundarfjarðar. Oft var lagt upp frá Bæ eða Stað og farið um Sunddal. Enn hefur verið lýst greinilegum ummerkjum gömlu götunnar í hlíðinni ofan Bæjar.
Leiðin minnir á að dalurinn var ekki endastöð heldur hluti af samgöngukerfi fólks sem ferðaðist fótgangandi og á hestum milli fjarða.
Milli fjarðaGömlu göturnar tengdu Staðardal við Önundarfjörð löngu áður en akvegir tóku við.
SJÓSÓKN
Frá dalnum til sjávar
Saga Staðardals er líka saga sjósóknar. Heimildir segja frá hákarlalegum á opnum bátum frá Stað fram undir 1880 og fiskiróðrum frá Keravík, veiðistöð Staðarmanna, fram undir aldamótin 1900.
Þessi saga tengist beint starfi Fornminjafélags Súgandafjarðar og verbúðinni Ársól, sem miðlar sögu gömlu verstöðvanna og lífs sjómanna.
Landbúnaður, kirkjulíf og sjósókn fléttuðust saman í daglegu lífi fólks í Staðardal.
LANDNÁMIÐ · BOTN
Hallvarður súgandi og Botn
Samkvæmt Landnámabók nam Hallvarður súgandi Súgandafjörð og Skálavík til Stiga. Þar segir að hann hafi áður barist gegn Haraldi konungi í Hafursfirði og farið síðan til Íslands.
Í staðbundnum frásögnum hefur sú sögn varðveist að Hallvarður hafi búið í Botni, innst í Súgandafirði. Engar fornleifar hafa þó staðfest nákvæman bústað hans og því er rétt að greina á milli þess sem fornar ritheimildir segja og þess sem varðveist hefur í munnmælum.
Í Botni stendur nú Skáli Hallvarðs súganda, reistur af heimamönnum frá árinu 2019. Skálinn er nútímaendurgerð sem byggir á þekkingu á húsagerð landnámsaldar og heldur á lofti minningu landnámsmannsins sem fjörðurinn er kenndur við.
Hallvarður súgandiLandnámsmaðurinn sem Landnámabók tengir við landnám Súgandafjarðar. Botn er samkvæmt staðbundinni sögn talinn hafa verið bústaður hans.
SAGA Í LANDSLAGINU
Staðardalur í dag
Staðardalur er einn þeirra staða þar sem auðvelt er að sjá hversu löng saga Súgandafjarðar er. Áður en þéttbýlið reis á Suðureyri hafði fólk búið, starfað og sótt kirkju í dalnum öldum saman. Kirkjan, bæjarstæðin, tóftirnar, gömlu leiðirnar og örnefnin halda þeirri sögu áfram sýnilegri.
