Göltur er 445 metra hátt fjall við mynni Súgandafjarðar og eitt sterkasta kennileiti fjarðarins. Hér safnast saman jarðsaga, búsetusaga, þjóðsögur og fuglalíf tengt Geltinum.
FJALLIÐ OKKAR
Göltur — þar sem fjörðurinn mætir hafinu
Göltur rís 445 metra yfir sjó við norðanvert mynni Súgandafjarðar. Hann er ekki aðeins sterkt kennileiti á sjóndeildarhringnum heldur heill heimur af sögu: bújörð, sjósókn, hættulegar fjörur, örnefni, þjóðsögur og fuglabjörg.
Hér var búið við land sem gat bæði gefið og tekið. Skriður féllu á tún, snjóflóð og sjávarflóð ógnuðu fé og bæ, en undir fjallinu var jafnframt heimræði og lending. Fólkið á Gelti lifði því bókstaflega á mörkum lands og sjávar.
Við Gölt verður saga Súgandafjarðar óvenju áþreifanleg — og heimildirnar leyfa okkur nú að segja miklu meira af henni.
Á Gelti var ekki aðeins horft á náttúruöflin úr fjarlægð. Þar var búið mitt á meðal þeirra.
Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1710 er Göltur metinn tólf hundruð að dýrleika og þar bjuggu þá Jón Sigmundsson og Árni Sigmundsson. Lýsing jarðabókarinnar er óvenju lifandi: skriða hafði fallið á túnið, um þriðjungur þess var farinn og engjar að mestu eyðilagðar af skriðum.
Hættan var ekki aðeins úr fjallinu. Þar segir að kvikfé væri hætt fyrir snjóflóðum og sjávarflæðum, vatnsból gæti brugðist að vetri og kirkjuvegurinn yfir Súgandafjörð væri torsóttur. Bærinn sjálfur var talinn í hættu fyrir snjóflóðum og skriðum; slíkt hafði oft hlaupið að honum þótt bærinn hefði þá sloppið.
En sama heimild segir líka frá því sem gerði búsetuna mögulega: heimræði var á Gelti og lending sæmileg. Ábúendur gátu haldið úti skipum eftir efnum og aðstæðum. Þarna mættust því landbúnaður og sjósókn á einum og sama bænum.
Árið 1791 lögfesti Jón Bjarnason eign sína á Gelti til ystu ummerkja. Í jarðamati 1804 var jörðin enn metin tólf hundruð og árið 1847 var hún skráð sem bændaeign. Saga jarðarinnar er þannig ekki ein stök frásögn heldur löng röð fólks sem reyndi að láta lífið ganga upp á þessum stórbrotna en krefjandi stað.
Heimildir: Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns VII; úrskurður Óbyggðanefndar í máli 4/2021; Kjartan Ólafsson, Göltur.
Fyrir fólkið á Gelti var hafið ekki útsýni. Það var vinnustaður, matarkista og stöðug áhætta.
Jarðabókin staðfestir heimræði og lendingu á Gelti, og heimildir frá síðari öldum sýna hversu náið búskapurinn var tengdur sjónum. Hákarlaveiðar voru meðal þeirra ferða sem menn lögðu í langt út fyrir fjörðinn.
Þann 30. júlí 1800 lagði Jón Bjarnason bóndi á Gelti til hafs í hákarlalegu ásamt félögum sínum. Prestsbók Staðar greinir frá því að ógnarveður og stórsjór hafi skollið á skömmu síðar og staðið í marga daga. Skipið kom aldrei aftur.
Með Jóni fórust meðal annars Eiríkur Jónsson vinnumaður frá Gelti, Þorkell Jónsson bóndi á Norðureyri, Hákon Jónsson, Ólafur Guðmundsson frá Suðureyri og Einar Jónsson frá Kvíanesi. Jón Espólín skráði einnig mannskaðann í árbækur sínar.
Þessi raunverulegi atburður varð síðan jarðvegur fyrir þjóðsögu sem lifði áfram í firðinum — söguna um Jón á Gelti og lífsteininn.
Heimildir: prestsþjónustubók Staðar í Súgandafirði; Árbækur Espólíns; Kjartan Ólafsson, Göltur.
Á milli Gelts og Keflavíkur var ekki einfaldlega gengið beina leið. Fjallið og sjórinn réðu ferðinni.
Frá Gelti út að Galtartöngum við mynni Súgandafjarðar eru um einn og hálfur kílómetri og þaðan voru um þrír kílómetrar áfram að Keflavík. Leiðin lá um Galtarfjörur, stórgrýttar fjörur undir snarbröttum hömrum. Þar varð að sæta sjávarföllum því á flóði gekk sjórinn upp að klettunum.
Gamlar örnefnalýsingar gera þetta landslag næstum sýnilegt: Básarnir þrír — Stóribás, Litlibás og Standabás — Kerlingarbali, Stallar og Sjóarhilla. Úr fjörunni mátti komast upp um Bæjargang og Hundagjá, en sú síðarnefnda var talin torfærari.
Við túnið og utar taka síðan við nöfn sem leiða beint inn í sagnaheiminn: Tröllhólar, Gyltungshryggur, Búðargil, Hvammur, Stöð og Skollasandur. Örnefnin eru eins konar minni landsins; þau segja okkur hvar fólk fór, vann, óttaðist og sagði sögur.
Heimildir: örnefnaskrá Kristjáns G. Þorvaldssonar; Kjartan Ólafsson, Göltur.
Á Gelti voru staðir sem ekki mátti slá — ekki vegna þess að grasið væri ónýtt heldur vegna þess að menn töldu rétt að láta það í friði.
Tröllhólar og Gyltungshryggur voru taldir álagablettir. Samkvæmt örnefnalýsingu var algerlega bannað að bera þar ljá í gras og sagt var að álfar byggju á báðum stöðum. Heimildarmaður þessarar lýsingar, Jón H. Guðmundsson, kom að Gelti sem ungbarn árið 1881 og bjó þar til 1909.
Ein saga frá Gelti rataði alla leið í þjóðsagnasafn Jóns Árnasonar. Þar segir frá ungum smala sem sofnaði á hól. Í draumi heyrði hann rödd innan úr hólnum biðja sig að færa sig frá glugga. Ung stúlka kom síðan út úr hólnum og kenndi honum vers áður en hann vaknaði. Þegar hann reis á fætur kunni hann versið — og sagan segir að hann hafi ekki sofið aftur á þessum hól.
Það merkilega við þessar sagnir er ekki hvort nútímafólk trúir þeim bókstaflega. Þær sýna hvernig fólk las landslagið og bar virðingu fyrir ákveðnum stöðum. Hóll var ekki alltaf bara hóll.
Heimildir: Kristján G. Þorvaldsson, örnefni og sagnir úr Súgandafirði; Jón Árnason, Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri; Kjartan Ólafsson, Göltur.
Bak við þjóðsöguna stendur raunverulegur maður og raunverulegur mannskaði: Jón Bjarnason á Gelti fórst í hákarlalegu sumarið 1800.
Sögnin sem síðar var skráð segir að Jón hafi átt lífstein. Hann átti að hafa komið steininum fyrir undir hársverðinum aftan á höfðinu svo hann gæti ekki týnst. Eftir að skip Jóns hvarf í óveðri segir sagan að smalamaður frá Gelti hafi fundið höfuð hans rekið í Galtarlandi.
Þar tekur þjóðsagan alfarið við af sögulegu heimildunum. Höfuðið átti samkvæmt sögninni að hafa verið óskaddað og sýnt lífsmark. Það bað piltinn að fjarlægja steininn. Þegar hann gerði það hurfu lífsmerkin. Pilturinn kastaði steininum í sjóinn og þá reis ólag sem tók höfuðið út aftur.
Við vitum hvað heimildir segja um Jón, hákarlaleguna og mannskaðann. Hitt er þjóðsaga, varðveitt sem hluti af sagnaarfi staðarins. Það er einmitt þannig sem við viljum segja hana: halda raunverulegum atburði og kynjasögunni skýrt aðgreindum — án þess að taka töfrana úr frásögninni.
Sögnin var skráð í örnefnasafn Kristjáns G. Þorvaldssonar 1949 og er rakin ásamt sögulegum heimildum í riti Kjartans Ólafssonar, Göltur.
Galtarviti stendur á Keflavíkurhól í Keflavík, handan Galtar frá Súgandafirði. Keflavík tilheyrði gamla Suðureyrarhreppi og sagan um vitann er því órjúfanlegur hluti af sögu Súgandafjarðar.
Fyrsti vitinn var reistur árið 1920 og var gerður eftir sömu teikningu og Svalvogaviti. Árið 1959 var reistur nýr viti þar sem sá eldri þótti of lágur. Núverandi turn er 10,7 metra hár, steinsteyptur og hannaður af Eggerti Steinsen verkfræðingi.
Vitinn var lengi miklu meira en ljós á ströndinni. Þar var búseta og daglegt líf í mikilli einangrun, og samgöngur réðust af sjólagi, veðri og árstíma. Frá 1960 fékkst hluti orkunnar frá lítilli vatnsaflsstöð og árið 1994 var vitinn rafvæddur með sólar- og vindorku.
Sigga Ljósa — bátur Björgunarsveitarinnar Bjargar á Suðureyri.
SIGGA LJÓSA · BJÖRG
Ferðin að Galtarvita sem lifir í minningunni
Meðal þeirra sagna sem varðveist hafa á Suðureyri er sagan af Siggu Ljósu, sem lagði leið sína gangandi yfir Gölt og út að Galtarvita þegar kallað var eftir ljósmóður til að taka á móti barni.
Ferð að Galtarvita var engin smáferð. Enginn akvegur lá að vitanum og þegar sjóleiðin var ekki fær þurfti að fara yfir fjallið og niður í Keflavík. Sagan um Siggu er varðveitt í staðbundinni munnlegri hefð og við birtum hana þannig hér meðan leitað er áfram að eldri skriflegri frumheimild um sjálfa fæðingarferðina.
Minningin um Siggu Ljósu lifir líka á mjög áþreifanlegan hátt. Bátur Björgunarsveitarinnar Bjargar á Suðureyri ber nafnið Sigga Ljósa henni til heiðurs, meðal annars vegna sagnanna af ferðum hennar að Galtarvita.
Björgunarsveitin Björg hefur frá stofnun sveitarinnar átt sterk tengsl við Galtarvita og þjónustað vitann frá Suðureyri. Á árum búsetu og vitavörslu voru fluttar þangað vistir og það sem þurfti. Þannig tengir nafnið Sigga Ljósa saman ljósmóðurina sem fór þegar hjálpar var þörf og björgunarsveitina sem síðar hélt uppi tengingunni við þennan afskekkta stað.
Heimild um Siggu Ljósu, nafngift bátsins og þjónustu Bjargar við vitann: staðbundin saga og munnleg heimild frá Suðureyri. Leitað er áfram að eldri skráðri frumheimild.
Önnur ljósmóðursaga varðveitir nákvæma lýsingu á því hvernig ferð frá Suðureyri að Galtarvita gat farið fram þegar ekki var fært sjóleiðina.
Jónína Ingólfsdóttir, ljósmóðir á Suðureyri, lýsti ferð yfir Gölt að Galtarvita á sjöunda áratugnum. Erindið var óvenjulegt: hún var kölluð til vegna slasaðrar kýr við vitann. Ágúst Ólafsson á Stað fór með henni. Farið var á litlum opnum bát yfir fjörðinn að Landi og þaðan gangandi um Búðargil, yfir Gölt, um Galtarnípu og Leikmannavöll og niður Stekkjargil Keflavíkurmegin.
Frásögnin er mikilvæg vegna þess að hún varðveitir sjálfa leiðina og aðstæðurnar. Hún sýnir hversu raunverulegt það var að fólk á Suðureyri þyrfti að leggja af stað yfir Gölt þegar hjálpar var þörf við vitann.
Heimild: Jónína Ingólfsdóttir, frásögn birt í Ljósmæðrablaðinu. Þessi ferð er önnur en munnlega sagan um Siggu Ljósu.
Einar Guðnason ÍS 303 á strandstað í Galtarfjörunni í nóvember 2019. Sauðanes í bakgrunni.
NÝRRI SJÓSAGA
Einar Guðnason ÍS 303 í Galtarfjörunni
Í nóvember 2019 strandaði Einar Guðnason ÍS 303 í Galtarfjörunni við Gölt.
Fjórir voru um borð og var áhöfninni bjargað úr bátnum með þyrlu Landhelgisgæslunnar. Atburðurinn minnir á að sama strandlengja og birtist í gömlum frásögnum um lendingar, gönguleiðir og sjósókn er enn krefjandi sjófarendum.
Ljósmyndin er tekin í Galtarfjörunni. Sauðanes er í bakgrunni.
Strandið: nóvember 2019. Myndatexti fyrir ljósmynd: „Einar Guðnason ÍS 303 á strandstað í Galtarfjörunni í nóvember 2019. Sauðanes í bakgrunni.“
Brattar hlíðar Gelts og Öskubaks eru ekki aðeins mikilfenglegt landslag. Þær eru alþjóðlega mikilvægt búsvæði sjófugla.
Náttúrufræðistofnun skilgreinir Gölt og Öskubak saman sem mikilvægt fuglasvæði. Fjöllin standa sitt hvorum megin við Keflavík hjá Galtarvita, milli Súgandafjarðar og Skálavíkur, og aðeins rúmlega eins kílómetra breitt dalsmynni skilur þau að.
Á svæðinu voru skráð 12.680 varppör af fýl árið 2014 og 31 par af hvítmáfi árið 2009 — samtals 12.711 pör í þeim talningum. Svæðið er 929 hektarar með verndarjaðri og uppfyllir alþjóðlegt viðmið fyrir mikilvægar sjófuglabyggðir.
Þannig heldur sagan áfram í bjarginu á hverju sumri. Fólkið hefur komið og farið, búskapur breyst og samgöngur tekið stakkaskiptum, en úti við hafið fyllast hlíðarnar enn af fugli.
Efnið hér byggir á skráðum heimildum. Við höldum sögulegum staðreyndum og þjóðsögum aðgreindum og getum því bætt við síðuna eftir því sem fleiri öruggar heimildir, ljósmyndir og frásagnir koma í leitirnar.
